Cải lương chính thức ra đời vào năm nào vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau.
Theo Cố Giáo sư – Tiến sĩ Trần Văn Khê, cải lương chào đời năm 1918 trong luận án tiến sĩ của ông tại Văn khoa (môn Nhạc học) của Đại học Sorbonne, Pháp. Còn trong cuốn hồi ký 50 năm mê hát của Cố học giả Vương Hồng Sển, mốc thời gian này có thể dao động trong khoảng 1918 – 1919 đến năm 1922.
Dù chưa khẳng định chính xác cải lương ra đời năm nào, song ở thập kỷ 20, sân khấu cải lương được xem là trung tâm đời sống văn hóa miền Nam. Hàng loạt gánh hát ra đời là nền tảng cho bộ môn nghệ thuật thuở sơ khai như: gánh Thầy Thận Sa Đéc, Thầy Năm Tú, gánh hát kim thời “Đồng bào Nam” Mỹ Tho…
Giai đoạn 1920 – 1930 được ra mắt như Nam Đồng bang, Phước Cương, Huỳnh Kỳ, Hồng Nhựt, Nghĩa Hiệp bang…
Giai đoạn 1930 – 1940, nhiều gánh mới tiếp tục được thành lập như gánh hát Phi Phụng, Phụng Hảo, Thái Bình…
Đặc biệt, trong hồi ký 50 năm mê hát của Vương Hồng Sển kể, ” kép Bảy Nhiêu làm Tống Chơn Tôn, Cô Năm Phỉ thủ vai Bàng Quí Phi, hay đến đỗi chánh phủ gởi cả đôi sang Pháp diễn tại Paris dịp đấu xảo (tức World Expo) năm 1931, ăn khách suốt mấy tháng trường, tuy khán giả lang-sa không hiểu nổi một câu bịn rịn hay câu vọng cổ muồi, và chỉ hiểu qua màu mè bộ tịch của đào kép”. (Ảnh 
dưới bài viết)
Giai đoạn 1955 – 1960, được cho rằng cải lương đạt mốc phát triển thịnh vượng nhất ở miền Nam. Nhiều đoàn hát phát triển và tạo được tên tuổi.
Mỗi gánh hát lớn lại mạnh về một thể loại riêng. Đoàn Dạ Lý Hương nghiêng về tuồng đời sống hiện đại; đoàn Kim Chung chuyên về tuồng kiếm hiệp, diễm tình; đoàn Thanh Minh khai thác mảng tâm lý xã hội; đoàn Minh Tơ, Huỳnh Long chuộng cải lương hồ quảng (sau này phát triển thành cải lương tuồng cổ)…
Với sự dung nạp và kết hợp nhuần nhuyễn giữa cái vốn có và “tân thời”, sân khấu cải lương từ giai đoạn hình thành đến khi phát triển rực rỡ đã thật sự chinh phục được công chúng, thể hiện được sự hào sảng, phóng khoáng của văn hóa Nam Bộ.
Hiện nay, sân khấu cải lương cũng đang vận hành với sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại nhằm vực dậy bộ môn nghệ thuật cải lương, trong đó có cải lương tuồng cổ.
Vở “Xử án Bàng Quý Phi” do các nghệ sĩ Năm Phỉ, Bảy Nhiêu… biểu diễn tại Paris năm 1931. Ảnh trong bộ sưu tập của Clemens Radauer – một nhà sưu tập người Áo.
Tổng hợp từ VnExpress